Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia
Rozwijana przez siedemnastowiecznych i osiemnastowiecznych myślicieli koncepcja umowy społecznej uchodzi za jedno z najbardziej istotnych zagadnień w historii myśli politycznej. Nie ulega wątpliwości, że uzasadnienia ładu prawnego i politycznego dostarczone przez Thomasa Hobbesa, Samuela Pufendorfa...
Saved in:
| Main Author: | |
|---|---|
| Format: | Article |
| Language: | deu |
| Published: |
Adam Mickiewicz University
2007-12-01
|
| Series: | Czasopismo Prawno-Historyczne |
| Subjects: | |
| Online Access: | https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/view/41715 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| _version_ | 1849724501417263104 |
|---|---|
| author | Rafał Lis |
| author_facet | Rafał Lis |
| author_sort | Rafał Lis |
| collection | DOAJ |
| description |
Rozwijana przez siedemnastowiecznych i osiemnastowiecznych myślicieli koncepcja umowy społecznej uchodzi za jedno z najbardziej istotnych zagadnień w historii myśli politycznej. Nie ulega wątpliwości, że uzasadnienia ładu prawnego i politycznego dostarczone przez Thomasa Hobbesa, Samuela Pufendorfa, Johna Locke’a czy Jean-Jacquesa Rousseau, a także licznych ówczesnych teoretyków jurysprudencji, stały się podstawą legitymizacji nowożytnych systemów politycznych. Pojęcie umowy społecznej służyło w tych doktrynach do wyjaśnienia i uzasadnienia właściwego - z perspektywy założonych właściwości i potrzeb natury ludzkiej - ładu społeczno-politycznego. Odmienne założenia w rozważaniach o naturze ludzkiej prowadziły wobec tego do odmiennych ujęć stanu natury, umowy społecznej i - wreszcie - stanu społecznego (stanu społeczeństwa cywilnego). Można mimo to zidentyfikować wspólny element doktryn kontr aktualnych, mianowicie założenie, że jedynie świadoma i wiążąca zgoda racjonalnych jednostek, przełamujących swe naturalne namiętności4, mogła być podstawą normatywną społeczeństwa obywatelskiego (moment „umowy o stowarzyszenie”) oraz porządku instytucjonalnego warunkującego to społeczeństwo, w tym zwłaszcza władzy politycznej (moment „umowy o podporządkowanie”). Popularność doktryn kontr aktualnych w XVII i XVIII stuleciu doprowadziła do osłabienia, a wręcz załamania wcześniejszych ujęć prawnonaturalnych, które podkreślały teleologiczne „zakotwiczenie” państwa (wspólnoty politycznej), ujmowane w pismach Arystotelesa i św. Tomasza z Akwinu jako oczywiste, właściwe człowiekowi z natury i służące realizacji dobra wspólnego czy też spełniające szczególną rolę w planie Opatrzności. Kontr aktualna reakcja na scholastyczne propozycje uzasadnienia ładu, wskazująca na szczególną rolę indywidualnego rozumu ludzkiego, pozbawionego jakiejkolwiek transcendentnej orientacji i odniesienia do Rozumu Bożego, bez wątpienia potwierdza „pęknięcie” w filozofii zachodniej, które trwało co najmniej od czasów Wilhelma z Ockham, Marsyliusza z Padwy czy Nicolli Machiavellego i zostało potwierdzone w następstwie Reformacji. Przejawiało się ono w stopniowej „sekularyzacji” rozważań o polityce wraz z towarzyszącym temu przeniesieniem akcentu z powinności moralnych na uprawnienia indywidualne. Te dwa przeciwstawne modele legitymizacji ładu i państwa nie wyczerpują jednak pełnego spektrum uzasadnień. W owym czasie pojawiły się bowiem ujęcia, które nie dają się sprowadzić wprost do żadnego ze stanowisk w tym konflikcie, choć zarazem pozostawały w ścisłym związku z ówczesnymi tendencjami filozoficznymi. Należą do nich zwłaszcza koncepcje przedstawione przez czołowych przedstawicieli szkockiego Oświecenia, jak David Hume (1711-1776), Henry Home (lepiej znany jako lord Kames, 1696-1782), Adam Smith (1723-1790) i Adam Ferguson (1723-1816). Filozofowie szkoccy, których nie można zaliczyć do klasycznej, arystotelesowsko-tomistycznej tradycji prawa natury (tzw. scholastycznej), gwałtownie odrzuconej w krajach protestanckich, sprzeciwili się jednak równie silnie rozmaitym wyjaśnieniom kontr aktualnym (szczególnie autorstwa Hobbesa i Locke’a), które zdominowały ówczesną jurysprudencję. Proponowali w zamian model samorzutnego wyłaniania się instytucji społecznych, niezależnie od różnych poglądów na temat źródeł normatywnych podstaw ładu społecznego, tj. praw natury (ujmowanych przez Hume’a jako konwencjonalne - lecz nie kontr aktualne, a przez innych jako naturalne).
|
| format | Article |
| id | doaj-art-a032e772810242ee9b53ae130a2b5eec |
| institution | DOAJ |
| issn | 0070-2471 2720-2186 |
| language | deu |
| publishDate | 2007-12-01 |
| publisher | Adam Mickiewicz University |
| record_format | Article |
| series | Czasopismo Prawno-Historyczne |
| spelling | doaj-art-a032e772810242ee9b53ae130a2b5eec2025-08-20T03:10:42ZdeuAdam Mickiewicz UniversityCzasopismo Prawno-Historyczne0070-24712720-21862007-12-0159210.14746/cph.2007.2.4Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego OświeceniaRafał Lis0Kraków, Polska Rozwijana przez siedemnastowiecznych i osiemnastowiecznych myślicieli koncepcja umowy społecznej uchodzi za jedno z najbardziej istotnych zagadnień w historii myśli politycznej. Nie ulega wątpliwości, że uzasadnienia ładu prawnego i politycznego dostarczone przez Thomasa Hobbesa, Samuela Pufendorfa, Johna Locke’a czy Jean-Jacquesa Rousseau, a także licznych ówczesnych teoretyków jurysprudencji, stały się podstawą legitymizacji nowożytnych systemów politycznych. Pojęcie umowy społecznej służyło w tych doktrynach do wyjaśnienia i uzasadnienia właściwego - z perspektywy założonych właściwości i potrzeb natury ludzkiej - ładu społeczno-politycznego. Odmienne założenia w rozważaniach o naturze ludzkiej prowadziły wobec tego do odmiennych ujęć stanu natury, umowy społecznej i - wreszcie - stanu społecznego (stanu społeczeństwa cywilnego). Można mimo to zidentyfikować wspólny element doktryn kontr aktualnych, mianowicie założenie, że jedynie świadoma i wiążąca zgoda racjonalnych jednostek, przełamujących swe naturalne namiętności4, mogła być podstawą normatywną społeczeństwa obywatelskiego (moment „umowy o stowarzyszenie”) oraz porządku instytucjonalnego warunkującego to społeczeństwo, w tym zwłaszcza władzy politycznej (moment „umowy o podporządkowanie”). Popularność doktryn kontr aktualnych w XVII i XVIII stuleciu doprowadziła do osłabienia, a wręcz załamania wcześniejszych ujęć prawnonaturalnych, które podkreślały teleologiczne „zakotwiczenie” państwa (wspólnoty politycznej), ujmowane w pismach Arystotelesa i św. Tomasza z Akwinu jako oczywiste, właściwe człowiekowi z natury i służące realizacji dobra wspólnego czy też spełniające szczególną rolę w planie Opatrzności. Kontr aktualna reakcja na scholastyczne propozycje uzasadnienia ładu, wskazująca na szczególną rolę indywidualnego rozumu ludzkiego, pozbawionego jakiejkolwiek transcendentnej orientacji i odniesienia do Rozumu Bożego, bez wątpienia potwierdza „pęknięcie” w filozofii zachodniej, które trwało co najmniej od czasów Wilhelma z Ockham, Marsyliusza z Padwy czy Nicolli Machiavellego i zostało potwierdzone w następstwie Reformacji. Przejawiało się ono w stopniowej „sekularyzacji” rozważań o polityce wraz z towarzyszącym temu przeniesieniem akcentu z powinności moralnych na uprawnienia indywidualne. Te dwa przeciwstawne modele legitymizacji ładu i państwa nie wyczerpują jednak pełnego spektrum uzasadnień. W owym czasie pojawiły się bowiem ujęcia, które nie dają się sprowadzić wprost do żadnego ze stanowisk w tym konflikcie, choć zarazem pozostawały w ścisłym związku z ówczesnymi tendencjami filozoficznymi. Należą do nich zwłaszcza koncepcje przedstawione przez czołowych przedstawicieli szkockiego Oświecenia, jak David Hume (1711-1776), Henry Home (lepiej znany jako lord Kames, 1696-1782), Adam Smith (1723-1790) i Adam Ferguson (1723-1816). Filozofowie szkoccy, których nie można zaliczyć do klasycznej, arystotelesowsko-tomistycznej tradycji prawa natury (tzw. scholastycznej), gwałtownie odrzuconej w krajach protestanckich, sprzeciwili się jednak równie silnie rozmaitym wyjaśnieniom kontr aktualnym (szczególnie autorstwa Hobbesa i Locke’a), które zdominowały ówczesną jurysprudencję. Proponowali w zamian model samorzutnego wyłaniania się instytucji społecznych, niezależnie od różnych poglądów na temat źródeł normatywnych podstaw ładu społecznego, tj. praw natury (ujmowanych przez Hume’a jako konwencjonalne - lecz nie kontr aktualne, a przez innych jako naturalne). https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/view/41715umowa społecznafilozofia prawaThomas HobbesJohn LockeJean-Jacques Rousseau |
| spellingShingle | Rafał Lis Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia Czasopismo Prawno-Historyczne umowa społeczna filozofia prawa Thomas Hobbes John Locke Jean-Jacques Rousseau |
| title | Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia |
| title_full | Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia |
| title_fullStr | Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia |
| title_full_unstemmed | Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia |
| title_short | Krytyka teorii umowy społecznej. Z myśli politycznej i prawnej szkockiego Oświecenia |
| title_sort | krytyka teorii umowy spolecznej z mysli politycznej i prawnej szkockiego oswiecenia |
| topic | umowa społeczna filozofia prawa Thomas Hobbes John Locke Jean-Jacques Rousseau |
| url | https://pressto.amu.edu.pl/index.php/cph/article/view/41715 |
| work_keys_str_mv | AT rafałlis krytykateoriiumowyspołecznejzmyslipolitycznejiprawnejszkockiegooswiecenia |