Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы
Қазақ тілінің фонетикасы ұзақ уақыт бойы орыс тілінің фонологиялық заңдарының әсерінен кеңестік кезеңде айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Аталған өзгерістер түркі тілдер отбасына жататын қазақ тіліне тән ішкі фонетикалық заңдылықтарды орасан бұзды. Бұл тұрғыдан келгенде, қазақ фонологиясының ажырам...
Saved in:
| Main Authors: | , , , , |
|---|---|
| Format: | Article |
| Language: | English |
| Published: |
L.N. Gumilyov Eurasian National University
2025-03-01
|
| Series: | Turkic Studies Journal |
| Subjects: | |
| Online Access: | https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/573 |
| Tags: |
Add Tag
No Tags, Be the first to tag this record!
|
| _version_ | 1849387828772864000 |
|---|---|
| author | Saule Tazhibayeva Gulsara Kozhakhmetova Raima Auyeskhan Nurmira Zhumay Aybarsha Islam |
| author_facet | Saule Tazhibayeva Gulsara Kozhakhmetova Raima Auyeskhan Nurmira Zhumay Aybarsha Islam |
| author_sort | Saule Tazhibayeva |
| collection | DOAJ |
| description |
Қазақ тілінің фонетикасы ұзақ уақыт бойы орыс тілінің фонологиялық заңдарының әсерінен кеңестік кезеңде айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Аталған өзгерістер түркі тілдер отбасына жататын қазақ тіліне тән ішкі фонетикалық заңдылықтарды орасан бұзды. Бұл тұрғыдан келгенде, қазақ фонологиясының ажырамас бөлігі болып табылатын және қазақ әліпбиін реформалауға қатысты талқылауларда
басты ғылыми тақырып болып қала беретін сингармонизм (дыбыс үндестігі) қағидаты маңызды аспект болып табылады. Лингвистердің пайымдауынша, қазақ лексемалары мен ауызекі сипатта айтылып жүрген негізгі сөздер арасындағы фонетикалық алшақтық тілдің бірегей фонологиялық бірегейлігін толық сақтауға қауіп төндіріп ғана қоймай
тілдің бірізділігіне қолайсыздық тудыратыны сөзсіз.
Осы ықпалға қарамастан, қазақ тілінің фонетикалық тұтастығы 1991 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін қандастардың тарихи отаны – Қазақстанға оралған
Моңғолиядан келген этникалық қазақтар (қандастар) арасында салыстырмалы түрде жақсы сақталған.
Бұл тілдік құбылысты зерттеу үшін 2023 жылы Ақмола облысы мен Астана қаласында тұратын Моңғолиядан оралған 22 жастан 70 жасқа дейінгі қандастар қатысқан эмпирикалық зерттеу жүргізілді. Құрылымдық сұхбат барысында жиналған тілдік
материалды талдау дәстүрлі қазақ тіліне тән фонетикалық сипаттамалардың сақталуын анықтады. Оларға үздіксіз қолдану жатады аффрикат, қатты және жұмсақ дыбыстардың жүйелі ауысуы, сондай-ақ дауыссыздардың тән артикуляциялық ерекшеліктері. Бұл нәтижелер орыс тілінің ұзақ әсер етуі салдарынан Қазақстанда байқалған фонетикалық өзгерістерге қарағанда, қандастар арасындағы қазақ фонетикалық нормаларының тұрақтылығын көрсетеді. Бұл өзгерістер ғылыми зерттеу аясында жинақталған ғылыми негіздегі эмпирикалық материалдарға сараптама жасау арқылы анықталды.
Зерттеу жұмысында осы кезге дейін өзінің ғылыми өзектілігін жоймай келе жатқан қазақ әліпбиін реформалауды тілге тән фонологиялық қағидаттармен үйлестіру қажеттігіне баса назар аудара отырып, тілді жаңғырту және тіл саясатын әзірлеу саласындағы фонетикалық зерттеулердің аса маңыздылығын атап көрсетеді. Сонымен
қатар, ол көп тілді ортада фонетиканы сақтау туралы құнды түсініктер жиынына сараптама бере отырып, тіл мұрасын сақтаудағы қандастардың атқаратын ерекше рөлін айқын көрсетеді. Болашақта аталған социолингвистикалық факторлардың
фонетикалық вариативтілікке әсерін егжей-тегжейлі зерделеп, іргелі толыққанды зерттеу жүргізіліп, тарихи түпнұсқалық фонетикалық құры-лымдарды қазіргі қазақ тіл білімі мен тіл саясатына да интеграциялау стратегияларын зерттеу қажеттілігі де туындайтыны айқын.
|
| format | Article |
| id | doaj-art-32fe92d59f7d43a5b25c17ccd9b03c5d |
| institution | Kabale University |
| issn | 2664-5157 2708-7360 |
| language | English |
| publishDate | 2025-03-01 |
| publisher | L.N. Gumilyov Eurasian National University |
| record_format | Article |
| series | Turkic Studies Journal |
| spelling | doaj-art-32fe92d59f7d43a5b25c17ccd9b03c5d2025-08-20T03:42:29ZengL.N. Gumilyov Eurasian National UniversityTurkic Studies Journal2664-51572708-73602025-03-017110.32523/2664-5157-2025-1-193-209 Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуыSaule Tazhibayeva0Gulsara Kozhakhmetova1 Raima Auyeskhan2Nurmira Zhumay3Aybarsha Islam4Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіCa’Foscari университетіЛ.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіАбылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті Қазақ тілінің фонетикасы ұзақ уақыт бойы орыс тілінің фонологиялық заңдарының әсерінен кеңестік кезеңде айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Аталған өзгерістер түркі тілдер отбасына жататын қазақ тіліне тән ішкі фонетикалық заңдылықтарды орасан бұзды. Бұл тұрғыдан келгенде, қазақ фонологиясының ажырамас бөлігі болып табылатын және қазақ әліпбиін реформалауға қатысты талқылауларда басты ғылыми тақырып болып қала беретін сингармонизм (дыбыс үндестігі) қағидаты маңызды аспект болып табылады. Лингвистердің пайымдауынша, қазақ лексемалары мен ауызекі сипатта айтылып жүрген негізгі сөздер арасындағы фонетикалық алшақтық тілдің бірегей фонологиялық бірегейлігін толық сақтауға қауіп төндіріп ғана қоймай тілдің бірізділігіне қолайсыздық тудыратыны сөзсіз. Осы ықпалға қарамастан, қазақ тілінің фонетикалық тұтастығы 1991 жылы ел тәуелсіздік алғаннан кейін қандастардың тарихи отаны – Қазақстанға оралған Моңғолиядан келген этникалық қазақтар (қандастар) арасында салыстырмалы түрде жақсы сақталған. Бұл тілдік құбылысты зерттеу үшін 2023 жылы Ақмола облысы мен Астана қаласында тұратын Моңғолиядан оралған 22 жастан 70 жасқа дейінгі қандастар қатысқан эмпирикалық зерттеу жүргізілді. Құрылымдық сұхбат барысында жиналған тілдік материалды талдау дәстүрлі қазақ тіліне тән фонетикалық сипаттамалардың сақталуын анықтады. Оларға үздіксіз қолдану жатады аффрикат, қатты және жұмсақ дыбыстардың жүйелі ауысуы, сондай-ақ дауыссыздардың тән артикуляциялық ерекшеліктері. Бұл нәтижелер орыс тілінің ұзақ әсер етуі салдарынан Қазақстанда байқалған фонетикалық өзгерістерге қарағанда, қандастар арасындағы қазақ фонетикалық нормаларының тұрақтылығын көрсетеді. Бұл өзгерістер ғылыми зерттеу аясында жинақталған ғылыми негіздегі эмпирикалық материалдарға сараптама жасау арқылы анықталды. Зерттеу жұмысында осы кезге дейін өзінің ғылыми өзектілігін жоймай келе жатқан қазақ әліпбиін реформалауды тілге тән фонологиялық қағидаттармен үйлестіру қажеттігіне баса назар аудара отырып, тілді жаңғырту және тіл саясатын әзірлеу саласындағы фонетикалық зерттеулердің аса маңыздылығын атап көрсетеді. Сонымен қатар, ол көп тілді ортада фонетиканы сақтау туралы құнды түсініктер жиынына сараптама бере отырып, тіл мұрасын сақтаудағы қандастардың атқаратын ерекше рөлін айқын көрсетеді. Болашақта аталған социолингвистикалық факторлардың фонетикалық вариативтілікке әсерін егжей-тегжейлі зерделеп, іргелі толыққанды зерттеу жүргізіліп, тарихи түпнұсқалық фонетикалық құры-лымдарды қазіргі қазақ тіл білімі мен тіл саясатына да интеграциялау стратегияларын зерттеу қажеттілігі де туындайтыны айқын. https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/573 қандастар, Моңғолия қазақтары, дыбыстық ерекшеліктер, аффрикаттар, син-гармонизм, дауыссыз және дауысты дыбыстар, кірме дыбыстар, оралмандар, қатаң және ұяң дыбыстар, тілдік әсер |
| spellingShingle | Saule Tazhibayeva Gulsara Kozhakhmetova Raima Auyeskhan Nurmira Zhumay Aybarsha Islam Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы Turkic Studies Journal қандастар, Моңғолия қазақтары, дыбыстық ерекшеліктер, аффрикаттар, син-гармонизм, дауыссыз және дауысты дыбыстар, кірме дыбыстар, оралмандар, қатаң және ұяң дыбыстар, тілдік әсер |
| title | Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы |
| title_full | Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы |
| title_fullStr | Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы |
| title_full_unstemmed | Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы |
| title_short | Қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы |
| title_sort | қандастар тіліндегі айтылым ерекшеліктерінің сақталуы |
| topic | қандастар, Моңғолия қазақтары, дыбыстық ерекшеліктер, аффрикаттар, син-гармонизм, дауыссыз және дауысты дыбыстар, кірме дыбыстар, оралмандар, қатаң және ұяң дыбыстар, тілдік әсер |
| url | https://tsj.enu.kz/index.php/new/article/view/573 |
| work_keys_str_mv | AT sauletazhibayeva kˌandastartílíndegíajtylymerekšelíkteríníңsakˌtaluy AT gulsarakozhakhmetova kˌandastartílíndegíajtylymerekšelíkteríníңsakˌtaluy AT raimaauyeskhan kˌandastartílíndegíajtylymerekšelíkteríníңsakˌtaluy AT nurmirazhumay kˌandastartílíndegíajtylymerekšelíkteríníңsakˌtaluy AT aybarshaislam kˌandastartílíndegíajtylymerekšelíkteríníңsakˌtaluy |