Bir İçtihat Yöntemi Olarak Tahkîkü’l-menât - Temel Kacır (Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi)
Fıkıh usûlünün en önemli kavramlarından biri olan içtihat; nasların anlaşılması, yorumlanması ve uygulanmasındaki beşeri çabayı ifade etmektedir. İçtihadın teorik boyutu istinbat içtihadı, elde edilen sonuçları uygulamaya yönelik pratik boyutu tahkîkü’l-menât içtihadı olarak isimlendirilmiştir. Tahkîkü’l-menât içtihadı soyut ve umumi olan teklifi hükümlerin varlık âleminde muayyen ve müşahhas olarak meydana gelen fiiller ile buluşmasını sağlayan bir yöntemdir. Bu yöntem ile her bir vakıa ve mükellefin özel durumu araştırılarak genel hüküm kapsamına girip girmediği tespit edilir. Söz konusu tespit yapılmadığı takdirde şer‘î hükümler, soyut bir şekilde zihinlerde hapsedilmiş olur ve aynı zamanda vakıaya ya da şahıslara ait özel hükümler sırf şekilsel benzerlikten dolayı genel hükme eşitlenmiş olur. Bu ise hükümlerde bulunan aslî ve tâlî gereklilik durumunu göz ardı etmenin ötesinde hükümlerin gönderiliş amacına da aykırıdır. Diğer taraftan menâta yönelik içtihadî faaliyetler içerisinde tahkîkü’l-menât içtihadını, “nasta zikredilen ve illet olmaya elverişli olan münasip vasfı hükümle ilgili diğer vasıflardan ayıklama yöntemi” olan tenkîku’l-menât içtihadından ya da “nas ve icmadaki hükme münasip olan vasfı tespit etme yöntemi” olan tahrîcü’l-menât içtihadından farklı kılan şey, bu içtihadın sürekli olmasıdır. Tahkîkü’l-menât içtihadı bu yönüyle içtihatta asıl olarak kabul edilmiştir. Öyle ki bütün fıkıh ekolleri hatta kıyasa karşı çıkanlar dahi fıkha dinamizm sağlayan bu içtihadî faaliyeti kabul etmişlerdir. Şer‘î hükmün vakıaya uygulanmasını ifade eden tahkîkü’l-menât, aynı zamanda fetva ve kaza kavramlarıyla ilgili girift bir kavramdır. Fetva ve kazanın mihengini oluşturan ve teklif devam ettiği sürece süreklilik arz eden tahkîkü’l-menât içtihadının önemi, özellikle hayatın her alanında kompleks bir yapıya bürünerek ortaya çıkan güncel meselelere dair hüküm oluştururken daha fazla hissedilmektedir. Menâtın varlığının ya da yokluğunun tespit edilmesi, bir yönüyle şer‘î hükmün diğer yönüyle şer‘î hükme bağlanacak vakıanın bizzat kendisinin bilinmesini zorunlu kılmaktadır. Her şeyin hızla değiştiği günümüzde vakıanın mahiyetinin tespiti hiç de kolay değildir. Tahkîkü’l-menât içtihadı bu yönüyle de disiplinler arası ortak çalışmayı kaçınılmaz kılmaktadır. Mezkûr içtihad yöntemi; müctehid, müftî ve hâkime taalluk etmesinin ötesinde bütün mükellefleri ilgilendirmesi yönüyle de ayrı bir önemi haizdir. Bu itibarla bir yönüyle mükellefi diğer yönüyle vakıayı esas alarak bunlara uygun düşen hükmü tespit etme işlevini gören tahkîkü’l-menât içtihadının ne olduğuna ilişkin bir çalışma yapmak kayda değerdir. Tahkîkü’l-menât içtihadını ele alan bu çalışmada kavramsal çerçeve ortaya konduktan sonra meselelerdeki farklılıkların kaynağını tespit etmede yardımcı olan menâtın türleri, tahkîkü’l-menât içtihadında dikkate alınacak kriterlerin neler olduğu ve bu içtihat yapılırken dikkat edilmesi gereken hususlar üzerinde durulacaktır. Böylece hem naslar vakıaya uygulanırken hem de nasta hükmü bulunmayan meseleler hakkında hüküm oluşturulurken nasıl bir yöntem izlenmesi gerektiği konusuna açıklık getirilecektir.