Modern Dönem Belâgat Eserlerinde Me‘ânî İlminin Sistematik Yapısı: Zikr-Hazf, Takdim-Tehir ve Ta‘rîf-Tenkîr Konuları Bağlamında - Ahmet Gezek (İslami İlimler Dergisi)
Klasik dönemde Ebû Ya‘kûb es-Sekkâkî (ö. 626/1229) Miftâhu’l-‘Ulûm adlı eserinde me‘ânî ilmini el-kânûnü’l-evvel ve el-kânûnü’s-sânî kavramlarıyla iki bölüme ayırmıştır. Birinci bölümde haber cümleleri, müsnedün ileyh, müsned, fasıl, vasıl, îcâz ve itnâb; ikinci bölümde inşâ cümleleri yer almıştır. Bu eserde fiil-fiilin müteallakâtı ve kasr meseleleri bağımsız bölümler olarak zikredilmiştir. Belâgat ilminin tasnifine önemli katkılar sunan Hatîb el-Kazvînî (ö. 739/1338) Telhîsu’l-Miftâh ve el-Îzâh fî ‘ulûmi’l-belâga adlı eserlerinde ise me‘ânî ilmini; isnâd-ı haberî, müsnedün ileyh’in durumları, müsned’in durumları, fiil ve fiilin müteallakâtı, kasr, inşâ, fasıl-vasıl, îcâz-itnâb-müsâvât olarak sekiz kısımda değerlendirmiştir. Me‘ânî ilminde zikr-hazf, takdim-tehir ve ta‘rîf-tenkîr meselelerinin müstakil konular olarak zikredilmesi veya müsnedün ileyh, müsned ve fiil-fiilin müteallakâtı bölümlerinde dağınık bir halde gelmesi modern dönem belâgat eserlerinin me‘ânî ilmi tasniflerinde önemli rol oynamıştır. Zira me‘ânî ilminin diğer konuları; haber, inşâ, kasr, fasıl-vasıl ve îcâz-itnâb-müsâvât, klasik ve modern belâgat eserlerinde müstakil konular olarak var olmuştur. Bu çalışmada, zikr-hazf, takdim-tehir ve ta‘rîf-tenkîr meseleleri merkezinde modern dönemde telif edilen on belâgat kitabının me‘ânî ilmi tasnifleri incelenmiştir. İncelemeye konu olan kitapların altısında müellifler zikr-hazf, takdim-tehir ve ta‘rîf-tenkîr meselelerinin hepsini veya bazısını Abdülkâhir el-Cürcânî (ö. 471/1078-79) gibi müstakil konular olarak değerlendirmişler; üçünde Sekkâkî ve Kazvînî’nin metodolojisini takip ederek bu meselelere müsnedün ileyh, müsned ve fiil-fiilin müteallakâtı konuları içinde karmaşık bir şekilde yer vermişlerdir. Kitapların birinde ise bu meselelerin olmadığı tespit edilmiştir. Araştırmamızda, zikr-hazf, takdim-tehir ve ta‘rîf-tenkîr konularının me‘ânî ilminde farklı ana başlıklarının ve tasniflerin ortaya çıkmasındaki rollerine dikkat çekilmiş, ayrıca modern dönem belâgat eserlerinde me‘ânî ilmi konularının şematik yapısının birbiriyle mukayese edilmesi hedeflenmiştir.