Kur’ân ve Hadislerde Rasyonel Seçim - Recep Emin Gül; Ali İnan (Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi)
İlk olarak bireylerin iktisadî hayatlarındaki seçimlerini anlamaya çalışan bir teori olarak ortaya çıkan rasyonel seçim teorisi daha sonraları sosyolojide de bireylerin gündelik hayatlarındaki eylemlerini anlamada yardımcı olabilecek bir diğer yaklaşım olarak kullanılmaya başlanmıştır. Rasyonel seçim teorisinin iktisadî bir alt yapıya sahip olması nedeniyle diğer sosyal bilimlere ve özellikle dinî alana uygulanmasına yönelik bazı eleştiriler bulunsa da son dönemlerde kişilerin dinî alanla ilgili tercihlerinde rasyonel seçim teorisinin varlığı konuşulmaya başlanmıştır. Bu çalışmada ilk olarak rasyonel seçim teorisinden kısaca bahsedilmiş, ardından dinî davranışların açıklanmasında kullanımı tartışılmıştır. Bu noktada dinî literatürdeki irade, ihtiyar ve sorumluluk kavramları ele alınmıştır. Daha sonra dinî davranışların rasyonel seçim çerçevesinde ele alınıp değerlendirilmesine değinilmiştir. Son olarak ise ayet ve hadislerde -her ne kadar teori sonradan ortaya çıkmış olsa da- rasyonel seçim olarak değerlendirilebilecek örneklere yer verilmiştir. Çalışmada rasyonel seçim teorisinin bütün yönleriyle ele alınıp tartışılması yerine bu teorinin insanların eylemlerinde rasyonel davranan ve tercihlerinde kâr-zarar hesaplaması yapabilen özgür bireyler olarak ele alan yönü üzerinde durulmuştur. Bu minvalde Kur’ân ve hadislerde bireyin tercihlerinde özgür olmaları ve tercihlerinde rasyonel davranma örnekleri üzerinde durulmuştur. İnsanların özgür olması, iradeye sahip olması ve tercihlerinde ihtiyar sahibi olması gibi konular kelam ve felsefe başta olmak üzere birçok alanda insanın hürriyeti kapsamında ele alınmış, tartışılmış ve hala tartışılmakta olan konulardan biridir. Bu çalışmada kelamî ve felsefî yaklaşım ve tartışmalardan uzak bir şekilde bireyin yaptıkları seçimler doğrultusunda ceza veya mükâfata muhatap olma durumu göz önüne alınarak seçimlerinde Kur’ân ve hadisler bağlamında rasyonel davranabilme özelliği ele alınmıştır. Dinî davranışların açıklanması için farklı yaklaşımlar mevcuttur. Bu noktada çalışmada dinî davranışların bütününün rasyonel seçim kuramı kapsamında açıklanabileceği şeklinde bir iddia öne sürülmemektedir. Çalışmada rasyonel seçim kuramının iktisadî yaklaşımından ziyade İslam dini bağlamında bireylerin dinî davranışlarının asgari düzeyde bir bilinç ve rasyonalite gereksinimlerinin karşılanarak yapıldığı, sonuçlarını ve kâr/zararlarını göz önüne alarak tercih ettiği şeyi yapmanın sonucunda insanların mükellef/mesul kılındığı ayet ve hadislerden örnekler üzerinden aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışmada öncelikle İslamî literatürde yer alan irade kavramının kişinin seçimde bulunma özgürlüğü kapsamında ele alındığı ve bunun rasyonel seçim için imkân tanıdığı tespit edilmiştir. Bu seçme özgürlüğünün kişiye aynı zamanda bir sorumluluk getirdiği de görülmektedir. Dolayısıyla irade ve sorumluluk kavramları rasyonel seçim kuramıyla bağlantılı kavramlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Kur’ân ve hadislerden ele alınan örneklerde, Allah ve Rasûlünün (s.a.s.) insanlara daha faydalı olanı tercih etmeleri yönünde tavsiyelerde bulunduğu tespit edilmiştir. Söz konusu tavsiyeler dünya hayatıyla ilgili olabildiği gibi ahiret hayatına yönelik de olabilmektedir. Kur’ân ve hadislerde dünya hayatı yerine ahiret hayatının tercih edilmesinin kişi için daha faydalı olacağının beyan edilmesi; bununla birlikte Hz. Peygamber’in ashabına dünya hayatıyla ilgili olarak da daha faydalı olanı tavsiye etmesi bu durumun göstergelerindendir.