علت‌های گسترش فرسایش خندقی و خسارت های ناشی از آن در ایران - صمد شادفر; مجید صوفی (پژوهش‌های آبخیزداری)
مقدمه و هدفیکی از انواع فرسایش آبی که باعث ایجاد فرسایش و رسوب در آبخیزها میشود و خسارتهای زیادی به زمین‌های کشاورزی، مرتعی و تأسیسات زیربنایی وارد میکند، فرسایش خندقی است. مدیران زمین با شناسایی علت‌های مؤثر بر فرسایش خندقی می‌توانند با در نظر گرفتن و رعایت عامل‌های مؤثر مدیریتی، از گسترش خندقها جلوگیری کنند. این پژوهش با هدف بررسی فرسایش خندقی در استانهای کشور، شناسایی عامل‌های مؤثر بر گسترش فرسایش خندقی، به‌دست آوردن مساحت مناطق تحت تأثیر فرسایش خندقی و برآورد خسارتهای ناشی از آن، انجام شد. افزون بر این، اندازة گسترش خندقها در قالب عامل‌های گوناگون طبقه‌بندی‌شده بررسی شد و خسارت ناشی از آنها در ایران ارزیابی شد.مواد و روش‌هادر این پژوهش، از نتایج طرح های پژوهشی که به‌شکل مستقیم و غیر مستقیم، گسترش فرسایش خندقی را بررسی کرده بودند، استفاده شد. ابتدا تعدادی از مهمترین عامل‌های مؤثر بر فرسایش خندقی در آبخیزهای کشور، بررسی شد. سپس، کلیه عامل‌های طبقه‌بندی‌شده و رابطة آنها با مناطق تحت تأثیر فرسایش خندقی بررسی شد. در این پژوهش، با استفاده از روش دومارتن گسترده، اقلیم مناطق خندقی طبقه بندی شد و رابطة میان اقلیم های گوناگون و فراوانی خندق ها  بررسی و محاسبه شد. کاربری های قدیم و جدید در مناطق خندقی مقایسه شد و بافت خاک و دامنة تغییرات ذرات خاک، تغییرات شوری خاک، تغییرات مواد آلی، تغییرات نسبت جذبی سدیم (SAR) در مناطق خندقی، شیب، جاده سازی و شخم در جهت شیب به‌عنوان برخی از مهمترین عامل‌های تأثیرگذار در گسترش فرسایش خندقی بررسی شدند. سرانجام، اندازة مساحت فرسایش خندقی رخ‌داده همراه نوع و اندازة خسارت بر اساس قیمت روز برای استان ها برآورد شد. نتایج و بحثنتایج بررسی رابطة میان اقلیم های گوناگون و فراوانی خندق ها نشان داد که 32% خندق‌ها در اقلیم نیمه‌خشک، 17% در اقلیم خشک، 14% در اقلیم خشک و بیابانی گرم، 14% در اقلیم خشک و بیابانی معتدل، 9% در اقلیم مدیترانه‌ای، %5 در اقلیم نیمه‌مرطوب، 4% در هر کدام از اقلیم های مرطوب و خشک بیابانی سرد و 1% در اقلیم خیلی‌مرطوب، رخ داده اند. مقایسة کاربری های قدیم و جدید در مناطق خندقی نشان داد که 55% از خندق ها در اثر تغییر کاربری مرتع به زراعت دیم رخ داده اند. بافت های سیلت‌لوم، لوم و لوم‌شنی به ترتیب با 26، 23 و 20% فراوانی به عنوان بافت غالب خاک در خندق ها شناسایی شد و 14% از مناطق بررسی‌شده از نظر شوری محدودیت خیلی‌شدید داشتند. اندازة مادة آلی در مناطق پژوهش‌شده از 0/020 تا 2/9 % متغیر بود. مادة آلی 94% از مناطق خندقی کمتر از 2% بود و مادة آلی حدود 6% از مناطق نیز از 2 تا 9/2% متغیر بود. نتایج بررسی نسبت جذبی سدیم نشان داد که نسبت جذبی سدیم %24 از مناطق خندقی بیشتر از 15 بود. شیب 70% از مناطق خندقی کمتر از 12% بود و 16% از مناطق خندقی در طبقة شیب 12 تا 25% و 14% از مناطق خندقی نیز در شیب بیشتر از 25% بودند. در 38% از مناطق خندقی جاده‌سازی و در 27% از آن شخم در جهت شیب به‌عنوان عامل‌های مؤثر بر فرسایش خندقی شناخته شدند.نتیجه‌گیری و پیشنهادهابر اساس نتایج این پژوهش، بیشترین فراوانی خندق ها در اقلیم نیمه خشک، زراعت دیم، مربوط به خاک هایی با بافت سیلت لوم بود. همچنین، خندق ها در مناطقی که محدودیت خیلی شدید از دیدگاه شوری، ماده آلی بسیار کم، نسبت جذبی سدیم زیاد بود، گسترش یافته‌اند. در مناطقی نیز جاده‌سازی و شخم در جهت شیب به‌عنوان عامل‌های مؤثر بر فرسایش خندقی شناخته شد. بر اساس نتایج این پژوهش خسارت ناشی از گسترش خندق های ایران حدود 700 میلیارد تومان محاسبه شد. همچنین، به‌دلیل آغاز یک دورة خشک‌سالی درازمدت، پیشنهاد می‌شود از طرح های حفاظتی (زیستی) و در برخی شرایط تلفیقی (زیستی و سازه‌ای) برای کاهش گسترش خندق های ایران استفاده شود. در مناطقی که عملیات نادرست کشاورزی موجب گسترش خندق ها شده است، به کشاورزان، به‌ویژه در زمینة شخم صحیح آموزش داده شود. همچنین، در مناطق مطالعه‌شده تغییر کاربری زمین مهمترین عامل انسانی مؤثر در رخداد فرسایش خندقی شناخته شد. ازاین‌رو، پیشنهاد می شود از تغییرات کاربری زمین اجتناب شود.