Torbeşlerin Kökeni Üzerine Bir İnceleme: Yukarı Vranofça Örneği - Barış Pehlivan (TSBS Bildiriler Dergisi)
Torbeşler anadil olarak Makedonca konuşan ve Makedonya’da yaşayan Müslüman bir halktır. Yukarı Vranofça (Gorno Vranovtsi) köyü Köprülü şehrine bağlı bir Torbeş köyüdür. Köyün tamamı 1950 yılından sonra İzmir’in muhtelif noktalarına göç etmiştir. Makedonya’da yaşayan Torbeşlerin tarihleri, kültürleri ve dilleri üzerine incelemeler yaparak kökenlerini açıklığa kavuşturmak bu çalışmanın konusudur. Torbeşler Makedon/Slav Müslümanlar mıdır, Osmanlı öncesi Balkanlara yerleşen Kuman-Peçenek bakiyeleri midir yoksa Osmanlı devrinde Makedonya’ya yerleşen yörüklerden midir? Çalışmamızda bu soruların cevapları aranmakta ve çalışmamız Kuzey Makedonya bölgesini kapsamaktadır. Makedonya’dan Türkiye’ye göç etmiş olan Yukarı Vranofçalı Torbeşler ile sözlü tarih çalışması yapılmış ve kaynaklarla karşılaştırılarak sonuca varılmıştır. Torbeşler Makedonya’nın Köprülü şehri çevresi, Debre/Rekalar bölgesi, Delçevo ve Makedonski Brod şehirleri çevresinde yaşamaktadırlar. Bu bölgelerde yaşayan Torbeşler 1950 yılından itibaren İzmir’e göç etmeye başlamışlardır. Torbeşlerin kökenine dair 20. Yüzyılın başlarına kadar yazılı bir kaynak gözükmemektedir. Yugoslavya Krallığı ile birlikte Torbeşlerin isimlerine rastlamaya başlamaktayız. Bu tarihten önce Osmanlı arşiv kaynaklarında Müslüman ve Türk kültür dairesi içerisinde kayıtlarına rastlanır. Günümüzde Makedonya ve Türkiye’deki Torbeşlerin geneli kendilerini Türk olarak tanımlamaktadırlar. Yaptığımız sözlü tarih çalışmaları neticesinde Yukarı Vranofça köyünden Torbeşler; Yugoslavya Krallığının asimile politikası ile dillerini unuttuklarını ama dinlerinden vazgeçmediklerini aktarmışlardır. Yukarı Vranofça köyüne ise Rekalar bölgesinden göç ettiklerini, atalarından dinlediklerini aktarmaktadırlar. Bunun yanı sıra Makedonya ve Sırbistan’daki birçok tarihçi Torbeşlerin Mijak isimli Slav halkının Müslümanlaşmış bir kısmından ortaya çıktığını aktarmaktadır. Makedonca dışında dil bilmeyen Melamî Müslüman olan Vranofçalılar kendilerini Türk olarak tanımlamaktadırlar. 1831 Tarihli ilk Osmanlı nüfus sayımındaki müslim defterinde Vranofça-i Bala isimli köyde Arnavutların yaşadıkları gözükmektedir. Sözlü tarih kaynaklarını doğrular nitelikte Vranofçalı Torbeşler, Rekalar bölgesinden Vranofça’ya daha bu dönemde göç etmemiş gözükmektedirler. Torbeşlerin Kuman-Kıpçak kökenlerine dair görüşler sunanların kaynakları yetersiz kalmıştır. Torbeş etnoniminin açıklamasını Türkbaşlar olarak sunanların kaynağı yetersizdir. Sözlü kaynaklara göre; dinlerini birkaç torba çökelek için sattıklarından dolayı torbacı kelimesinden bozma Torbeş ismi bu halka verilmiştir. Torbeşlerin Torba Oğlanları, Torba Acemileri olarak da bilinen Acemi Ocağı ile bağlantısı olduğunu öne sürenler de vardır. Torbeşler geçimlerini gurbette çalışarak sağlayan bir topluluktur. Gurbete giderken yanlarında sadece bir torba aldıklarından, Torbeş etnoniminin yerleşme olasılığı daha yüksektir. Nitekim Vranofça’dan İzmir’e göç eden Torbeşlerin büyük çoğunluğu İzmir’den Almanya’ya gurbetçi olarak çalışmaya gitmiştir. Vranofçalı Torbeşler kutladıkları bayramlar ile de Makedonya Yörüklerinden ayrılmaktadırlar. Vranofçalıların kutladıkları Letnik, Blogovets ve Bogorodisa gibi özel günler Ortodoksluk ile alakalıdır. Bu kültürel öğeler Torbeşlerin Osmanlı Devrinde Müslümanlaşarak Türkleştikleri tezini güçlendirmektedir. Lakin günümüzde Torbeşlerin geneli kendilerini Türk kültür dairesi içinde değerlendirerek Türk olarak görmektedir.