Akitlerden Sonra Fiyatta veya Malın Miktarında Değişiklik: İslam Hukuku Perspektifinden Bir Analiz - Ramazan Araz (İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi)
Bu çalışmada, bağlayıcı bir akit kurulduktan sonra, tarafların rızaları doğrultusunda fiyatta veya malın miktarındaki değişikliğin mahiyeti ve sonuçları incelenmektedir. Çalışma, klasik fıkıh külliyatında yer bulan bu türden konuları referans alarak, daha sistematik şekilde analiz etmektedir. Bu araştırma ayrıca fıkıh literatüründe fiyat indiriminin hibe mi yoksa ibrâ mı olduğu şeklindeki belirsizliğe odaklanarak bu konudaki tartışmalara açıklık getirmeyi hedeflemektedir. Bu vesileyle akit teorisinin daha iyi anlaşılmasına ve pratik hayatta karşılaşılan bu türden meselelerin fıkhi analizinin daha kolay ve doğru yapılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu çalışmada ilk olarak, bağlayıcı şekilde kurulan akitlerden sonra, tarafların rızası doğrultusunda, semenin veya mebîin miktarında yapılan değişikliğin mahiyetine değinilmiştir. Daha sonra bu tasarrufların ne şartlarda mümkün olabileceği değişik açılardan incelenmiştir. Devamında ise bunların fıkhi sonuçları çeşitli açılardan ele alınmıştır. Mebî‘de kendiliğinden oluşan ziyadenin hükmü ve mebîin kendisini değiştirme (istibdâl) konusu bu çalışmanın kapsamına dışında bırakılmıştır. Çalışmanın ulaşmış olduğu temel bulgulara göre, Mâlikîler, Şâfiler, Hanbelîler fiyatta veya malın miktarındaki değişikliği önceki akitten bağımsız müstakil birer işlem olarak görmüşlerdir. Hanefîlere göre ise semenin veya mebîin miktarında yapılan değişiklikler önceki akde dahil edilmektedir. Bunların geriye dönük işlevlik kazanması sonucu önceki akdin vasıflarında değişme meydana gelmektedir. Bu tür tasarruflar akdin vasıflarını tağyir cinsinden değişiklik olarak kabul görmektedir. Fiyattaki değişiklik bazı durumlarda üçüncü kişileri de etkilemektedir. Hanefîlere göre, bir akarın fiyatında indirim yapılması halinde, şüf‘a hakkı olan bir kişi, yeni fiyat üzerinden akarı satın alma hakkına sahip olmaktadır. Semenin miktarındaki değişiklik, murâbaha ve tevliye sözleşmelerini de etkilemektedir. Daha sonradan ilave edilen ziyade miktar, hapis hakkı konusunda asıl mebîye tabi tutulmaktadır. Akdin feshedilmesi halinde bu miktarın teslimi gerekmektedir. Ayrıca ilave miktarın, kabzdan evvel helak olması veya başka birinin çıkması durumunda da önceki akde etkisi söz konusu olmaktadır. Mâlikîler, Şâfiler ve Hanbelîlere göre ise fiyattaki değişikliğin asıl akde ilhak olmamasının bir sonucu olarak, genel anlamda üçüncü kişiler bu tür tasarruflardan etkilenmemektedir.